بنا به گفتهء نسوى « 1 » ، اين حصار مىبايست 12 فرسخ امتداد داشته باشد يعنى نه تنها شهر بلكه حومه و حوالى آن را هم محصور و مأمون دارد ، هم چنان كه در دوران پيش از اسلام بوده ( رجوع شود به ما قبل ص 211 - 209 ) . خوارزمشاه براى تأمين هزينهء اين حصار عظيم ، در ظرف يك سال سه بار ماليات و خراج ساليانه را بطور كامل از مردم گرفت . به گفتهء نسوى ساختمان حصار نه تنها پيش از هجوم مغول پايان نيافته بلكه هنوز آغاز نگشته بوده ، و بنابراين چيزى از وجوه گردآورده بدين منظور مصرف نشده بوده . فقط جوينى مىگويد كه در سمرقند مستحكم گشته بوده . سلطان هنگام كارهاى ساختمانى حضور داشت و چون مشغول كندن خندق بودند ، گويا گفت « لشكرى كه قصد ما دارد اگر هركسى تازيانهء خويش درينجا اندازد انباشته شود » و حضار از اين سخن « دل شكسته شدند » . به ظن قوى اين داستان پس از هجوم مغول پديد آمده و گمان نمىرود كه محمد خوارزمشاه درست پيش از ورود مغولان ، مردم را دل سرد كرده باشد . نسوى « 2 » دريغ مىخورد كه سلطان تصميم هلاكت انگيزى اتخاذ كرده نيروهاى خويش را در شهرهاى ماوراء النهر پراكنده ساخت و معتقد است كه اگر مغولان را در مرز استقبال مىكرد ( يعنى توصيهء شهاب الدين خيوقى را مىپذيرفت ) دشمنان را به آسانى نابود مىساخت . دانشمندان اروپائى ، قبل از آ . موللر « 3 » ( كه موللر هم جزء آنان بوده ) نيز سلطان را به سست - عنصرى جنايت‌كارانه و حتى « حماقت » متهم مىكنند . ولى اگر وقايع آخرين سالهاى سلطنت محمد را نيك بسنجيم به اين نتيجه خواهيم رسيد كه وى چارهء

--> ( 1 ) - « سيرت جلال الدين » ، متن ، 35 ؛ ترجمه 61 . ( 2 ) - همانجا ، متن 37 - 36 ؛ ترجمه 63 . ( 3 ) - 209 . ller , « Der Islam » Bd II , S ؟ Mu .